* Ky material ka qëllim të ofrojë informacion dhe edukim për pacientët. Opinione dhe shpjegime reflektojnë perspektivën e specialistit që e ka përgatitur. Ky material nuk zëvendëson këshillën mjekësore individuale. Pacientët duhet të flasin gjithmonë me mjekun ose profesionistin e tyre shëndetësor për vendimet mbi diagnostikimin dhe trajtimin.
1. Menaxhimi i Sëmundjes Kardiovaskulare tek Gratë me Kancer Gjiri
Përparimet e mëdha në diagnostikimin dhe trajtimin e kancerit të gjirit kanë ndryshuar ndjeshëm perspektivën për gratë që përballen me këtë sëmundje. Falë terapive të avancuara dhe qasjeve multimodale që përfshijnë kimioterapi, terapitë targetuese, hormonale dhe radioterapi, shumë paciente arrijnë mbijetesë afatgjatë. Megjithatë, një efekt anësor i rëndësishëm i këtij progresi është rritja e dukshmërisë së sëmundjeve kardiovaskulare si një nga shkaqet kryesore jo-onkologjike të morbiditetit dhe mortalitetit. Në disa nëngrupe, vdekjet nga sëmundjet e zemrës mund të tejkalojnë vdekjet direkte nga kanceri i gjirit, duke theksuar rëndësinë e një qasjeje gjithëpërfshirëse në menaxhimin e shëndetit kardiak të pacientëve.
Kjo ndërthurje midis kancerit dhe sëmundjes kardiovaskulare reflekton si faktorët e përbashkët të riskut, ashtu edhe efektet kardiotoksike të terapive onkologjike. Faktorët tradicionale të riskut kardiovaskular përfshijnë hipertensionin, diabetin, dislipideminë, obezitetin, duhanpirjen dhe stilin e jetës sedentare. Kur këta faktorë bashkohen me terapitë onkologjike kardiotoksike, rreziku i dëmtimit të zemrës rritet ndjeshëm.
Trajtimet më të zakonshme për kancerin e gjirit kanë profile të ndryshme kardiotoksiciteti. Anthracyclines, të përdorura shpesh si pjesë e kimioterapisë standarde, mund të shkaktojnë dëmtim të ventrikulit të majtë në mënyrë kumulative, shpesh të pakthyeshme, dhe dëmtimi mund të bëhet i dukshëm edhe pas shumë vitesh nga trajtimi. Terapitë anti-HER2, si trastuzumabi, zakonisht shkaktojnë disfunksion të zemrës që është i revershëm, por rreziku rritet kur ato kombinohen me anthracyclines ose kur pacientet kanë një ekspozim të mëparshëm ndaj trajtimeve kardiotoksike. Radioterapia për kraharorin e majtë rrit gjithashtu riskun për sëmundje ishemike të zemrës dhe dëmtim miokardial, me rrezik që varet nga doza dhe nga vlera e mesme e rrezatimit që arrin zemrën; nuk ekziston një prag i plotë i sigurt për ekspozimin kardiak. Terapitë hormonale, si tamoxifeni, dhe inhibitorët e aromatazës mund të ndikojnë në profilin kardiovaskular duke rritur rrezikun për tromboembolizëm venoz, dislipidemi ose hipertension. Inhibitorët CDK4/6 mund të shkaktojnë gjithashtu zgjatje të intervalit QT, duke sjellë nevojën për monitorim më të kujdesshëm të ritmit kardiak.
Identifikimi i pacienteve me rrezik të shtuar është një hap kyç për optimizimin e kujdesit. Vlerësimi i rrezikut duhet të marrë në konsideratë gjendjen kardiovaskulare ekzistuese, faktorët individualë të riskut dhe terapitë që planifikohen. Pacientet me histori të trajtimeve kardiotoksike, kombinime të anthracyclines dhe trastuzumab, ose me sëmundje kardiovaskulare ekzistuese kanë nevojë për një monitorim të veçantë dhe të vazhdueshëm, duke përfshirë imazheri të rregullt të zemrës dhe përdorimin e biomarkuesve kardiak për zbulimin e hershëm të dëmtimit miokardial.
Parandalimi dhe monitorimi kardiovaskular duhet të jenë pjesë integrale e kujdesit për kancerin e gjirit, duke filluar nga faza e diagnozës dhe vazhduar gjatë trajtimit dhe mbijetesës afatgjatë. Para fillimit të trajtimit, rekomandohet një vlerësim i detajuar bazë kardiovaskular, optimizimi i faktorëve të riskut, si presioni i gjakut, profilin lipidik dhe metabolik, dhe zgjedhja e regjimeve më pak kardiotoksike kur është e mundur. Gjatë trajtimit, bashkëpunimi i ngushtë midis kardiologut dhe onkologut, monitorimi i rregullt përmes echokardiografisë dhe GLS, si dhe përdorimi i teknikave moderne radiologjike për të minimizuar ekspozimin kardiak janë elementë kyç për parandalimin e dëmtimit të zemrës. Pas përfundimit të trajtimit, survejimi afatgjatë, edukimi mbi stilin e jetës, aktivitetin fizik të përshtatshëm, dietën dhe ndjekja multidisiplinare mbeten strategji kritike për të ruajtur shëndetin kardiak dhe për të përmirësuar cilësinë e jetës.
Një qasje e tillë gjithëpërfshirëse, e integruar dhe e personalizuar, jo vetëm që ndihmon në parandalimin e komplikacioneve kardiovaskulare, por gjithashtu lejon që pacientet të përfitojnë nga trajtimi më efektiv onkologjik pa kompromentuar shëndetin e zemrës, duke rritur kështu shanset për një jetë të gjatë dhe cilësi më të mirë të jetës pas kancerit.
2. Parandalimi, Zbulimi dhe Menaxhimi i Dështimit të Zemrës tek Pacientet me Kancer Gji
Dështimi i zemrës përbën një nga komplikacionet më serioze kardiovaskulare tek pacientet me kancer gjiri. Ky problem mund të shfaqet gjatë trajtimit ose disa vite pas përfundimit të tij, duke pasur ndikim të madh jo vetëm në shëndetin kardiak, por edhe në rezultatin onkologjik dhe cilësinë e jetës së pacienteve. Rreziku për dështim të zemrës përcaktohet nga një ndërveprim kompleks midis faktorëve individualë të pacienteve dhe toksicitetit të terapive onkologjike. Faktorët individualë përfshijnë moshen, prani të sëmundjeve kardiovaskulare ekzistuese, hipertensionin, diabetin, dislipideminë, obezitetin dhe stilin e jetës. Kur këta faktorë bashkohen me ekspozimin ndaj terapive kardiotoksike, mund të rritet ndjeshëm probabiliteti i dëmtimit të zemrës.
Trajtimet më të njohura të kancerit të gjirit ndikojnë në zemër në mënyra të ndryshme. Anthracyclines shkaktojnë dëmtim kumulativ të miokardit, shpesh të pakthyeshëm, dhe dëmtimi mund të shfaqet edhe dekada pas përfundimit të trajtimit. Terapitë anti-HER2, si trastuzumabi, mund të shkaktojnë disfunksion të zemrës që zakonisht është i revershëm, por rreziku rritet ndjeshëm kur ato kombinohen me anthracyclines ose kur pacientet kanë pasur një ekspozim të mëparshëm ndaj trajtimeve kardiotoksike. Radioterapia që përfshin kraharorin e majtë kontribuon gjithashtu në dëmtim afatgjatë të zemrës, duke rritur rrezikun për sëmundje ishemike të zemrës dhe zhvillim të fibrozës miokardiale, me efekte që mund të bëhen të dukshme edhe pas disa dekadash. Për më tepër, disa terapi hormonale dhe medikamente të targetuara mund të ndikojnë në profilin kardiovaskular duke rritur rrezikun për tromboembolizëm, dislipidemi, hipertension ose zgjatje të intervalit QT.
Identifikimi i hershëm i kardiotoksicitetit është thelbësor për parandalimin e progresionit drejt dështimit të zemrës. Ehoardiografia mbetet metoda standarde për vlerësimin e funksionit ventricular të majtë, por Global Longitudinal Strain (GLS) dhe biomarkuesit kardiak, si troponina dhe NT-proBNP, mund të zbulojnë dëmtimin subklinik para se të shfaqen simptomat klinike. Kjo mundëson ndërhyrje më të hershme dhe parandalim të progresionit të dëmtimit.
Strategjitë për parandalim dhe menaxhim duhet të jenë pjesë e vazhdueshme e kujdesit cardio-onkologjik, duke filluar para trajtimit, gjatë tij dhe pas përfundimit. Para fillimit të terapi onkologjike, rekomandohet vlerësim bazë i funksionit kardiak, identifikimi i faktorëve të riskut dhe optimizimi i tyre, duke përfshirë kontrollin e presionit të gjakut, menaxhimin e lipideve dhe nivelin e glukozës. Gjatë trajtimit, monitorimi i rregullt përmes echokardiografisë, GLS dhe biomarkuesve, bashkëpunimi i ngushtë ndërmjet kardiologut dhe onkologut, si dhe përdorimi i terapi mbrojtëse të zemrës (p.sh. beta-bllokues ose ACE-inhibitorë te pacientet me rrezik të lartë) janë strategji kyçe për parandalimin e dëmtimit progresiv.
Pas përfundimit të trajtimit, survejimi afatgjatë kardiovaskular mbetet i domosdoshëm, sidomos te mbijetuesit me rrezik të lartë. Ndjekja përfshin vizita të rregullta, imazheri periodike, vlerësim të faktorëve të riskut dhe edukim të pacienteve mbi stilin e jetës, aktivitetin fizik dhe dietën. Një qasje multidisiplinare, që përfshin kardiologun, onkologun dhe mjekun parësor, është themelore për të siguruar që terapitë efektive onkologjike të vazhdojnë pa kompromentuar shëndetin e zemrës.
Parimi i përgjithshëm është se dështimi i zemrës tek pacientet me kancer gjiri nuk është vetëm një pasojë e pakontrolluar e trajtimit, por një komplikacion i parandalueshëm kur identifikohen hershëm faktorët e riskut dhe përdoren strategjitë adekuate të monitorimit dhe mbrojtjes kardiake. Kjo qasje jo vetëm që ruan funksionin kardiak, por gjithashtu rrit cilësinë e jetës dhe mbështet mbijetesën afatgjatë të pacienteve pas trajtimit të kancerit.
Komplikacionet Kardiovaskulare të Terapisë së Kancerit të Gjit: Perspektiva Cardio-Oncology
Përparimet në diagnostikimin dhe trajtimin e kancerit të gjirit kanë sjellë një rritje të ndjeshme të mbijetesës afatgjatë. Megjithatë, kjo ka nxjerrë në pah rëndësinë e komplikacioneve jo-onkologjike, veçanërisht atyre kardiovaskulare, që mund të ndikojnë në shëndetin e përgjithshëm dhe cilësinë e jetës së pacienteve. Përveç dështimit të zemrës, pacientet mund të përjetojnë një gamë të gjerë komplikacionesh kardiovaskulare, përfshirë sëmundjen ishemike të zemrës, arritmi, hipertension, toksicitet vaskular dhe ngjarje tromboembolike. Rreziku nuk është uniform; ai varet nga një kombinim faktorësh të lidhur me trajtimin, si lloji dhe doza e kimioterapisë, ekspozimi ndaj radioterapisë, përdorimi i terapive targetuese, dhe nga faktorët individualë të riskut kardiovaskular të pacientes, përfshirë moshen, hipertensionin ekzistues, diabetin, obezitetin, dislipideminë dhe zakonet e dëmshme si duhanpirja.
Toksiciteti kardiak mund të shfaqet në mënyra të ndryshme. Anthracyclines shkaktojnë dëmtim kumulativ të miokardit, shpesh të pakthyeshëm, duke çuar në disfunksion të ventrikulit të majtë dhe eventualisht në dështim të zemrës. Terapitë anti-HER2, si trastuzumabi, zakonisht shkaktojnë disfunksion të zemrës që është i revershëm, por rreziku rritet ndjeshëm nëse ato përdoren së bashku me anthracyclines ose te pacientet me dëmtim të mëparshëm kardiak. Radioterapia e kraharorit të majtë mund të kontribuojë në zhvillimin e sëmundjes ishemike të zemrës dhe fibrozës miokardiale, me efekte që shpesh bëhen të dukshme dekada pas trajtimit. Edhe terapitë hormonale dhe disa inhibitorë të CDK4/6 mund të ndikojnë në profilin kardiovaskular, duke përfshirë rritjen e rrezikut për tromboembolizëm, dislipidemi ose zgjatje të intervalit QT, duke theksuar nevojën për një monitorim të vazhdueshëm.
Qasja moderne për menaxhimin e këtyre komplikacioneve bazohet në konceptin e cardio-oncology, një qasje multidisiplinare që integron ekspertizën kardiologjike dhe onkologjike për të ruajtur shëndetin kardiak pa kompromentuar efektivitetin e trajtimit onkologjik. Një komponent kyç i kësaj qasjeje është identifikimi dhe stratifikimi i rrezikut të pacienteve para fillimit të trajtimit, duke përfshirë një vlerësim bazë të funksionit kardiak përmes ehoardiografisë, Global Longitudinal Strain (GLS), dhe matjes së biomarkuesve kardiak si troponina dhe NT-proBNP. Gjatë trajtimit, monitorimi periodik serial, bashkëpunimi i ngushtë ndërmjet kardiologut dhe onkologut, përdorimi i terapi mbrojtëse të zemrës kur është i nevojshëm dhe përshtatja e teknikave radioterapeutike për të minimizuar ekspozimin kardiak janë strategji kyçe për parandalimin e dëmtimit të zemrës.
Pas përfundimit të trajtimit, survejimi afatgjatë i pacientëve mbijetues është i domosdoshëm. Kjo përfshin vizita të rregullta kardiologjike, përsëritje të echokardiografisë dhe GLS, monitorimin e faktorëve të riskut dhe edukimin e pacienteve mbi stilin e jetës, aktivitetin fizik, dietën dhe rëndësinë e menaxhimit të stresit. Edukimi i pacienteve mbi shenjat dhe simptomat e hershme të dëmtimit kardiak është gjithashtu i rëndësishëm për ndërhyrje në kohë, duke parandaluar progresionin drejt dështimit të zemrës ose komplikacioneve të tjera kardiovaskulare.
Mesazhi kryesor që del nga qasja cardio-oncology është se komplikacionet kardiovaskulare janë të shpeshta, klinikisht të rëndësishme, dhe shpesh të parandalueshme. Një qasje e strukturuar, që kombinon vlerësimin e rrezikut, monitorimin e hershëm, ndërhyrjet proaktive dhe edukimin e pacienteve, është çelësi për të optimizuar shëndetin kardiak dhe për të siguruar rezultate optimale onkologjike. Bashkëpunimi multidisiplinar, kujdesi i personalizuar dhe ndjekja afatgjatë janë elementë të domosdoshëm për të garantuar mbijetesë të gjatë dhe cilësi të lartë të jetës për gratë që kanë përjetuar kancer të gjirit.
Strategjia e Monitorimit Afatgjatë
Pacientet që kanë përjetuar trajtime onkologjike me potencial kardiotoksik kanë nevojë për një strategji të qartë dhe të personalizuar monitorimi afatgjatë. Për pacientet e ekspozuara ndaj anthracyclines, rekomandohet ECHO çdo 6–12 muaj gjatë pesë viteve të para, si dhe monitorim biomarkuesish (troponinë/BNP) sipas nevojës klinike; pas vitit të pestë, survejimi duhet të vazhdojë çdo 1–2 vjet nëse faktorët e riskut mbeten prezent. Pacientet e trajtuara me trastuzumab duhet të monitorohen çdo 3 muaj gjatë trajtimit, dhe më pas në muajt 6 dhe 12 pas përfundimit të tij. Për ato që kanë marrë radioterapi në kraharor, survejimi afatgjatë përfshin teste stresore çdo 5 vjet, duke filluar 5–10 vjet pas rrezatimit, si dhe vlerësim periodik të funksionit valvular dhe shëndetit të perikarditit. Kjo qasje siguron identifikimin e hershëm të dëmtimit kardiak dhe mundëson ndërhyrje të shpejtë për të ruajtur shëndetin e zemrës dhe cilësinë e jetës së pacienteve.
Këshilla praktike për të ruajtur një zemër të shëndetshme gjatë trajtimit
Për të mbështetur shëndetin kardiak gjatë trajtimit të kancerit të gjirit, është e rëndësishme të ndiqen disa udhëzime praktike. Sa i përket ushqimit, rekomandohet konsumimi i frutave të freskëta, perimeve dhe drithërave të plota, kufizimi i kripës dhe shmangia e ushqimeve të përpunuara ose pijesh të ëmbla. Aktiviteti fizik duhet të përfshijë të paktën 150 minuta në javë ushtrime të lehta deri në moderata, si ecja ose çiklizmi, dhe ushtrime rezistence 2–3 herë në javë për të ruajtur masën muskulore, duke shmangur aktivitetet e rënda gjatë lodhjes ose anemisë. Për mirëqenien emocionale, menaxhimi i stresit dhe ankthit përmes teknikave të frymëmarrjes, mindfulness-it dhe grupet mbështetëse ndihmon në ruajtjen e presionit të gjakut dhe ritmit të zemrës.
Roli i Familjes dhe Kujdestarëve në Shëndetin Kardiak
Familja dhe kujdestarët luajnë një rol thelbësor në parandalimin, monitorimin dhe menaxhimin e komplikacioneve kardiake tek pacientet me kancer gjiri gjatë trajtimit dhe pas përfundimit të tij. Mbështetja e tyre e vazhdueshme është thelbësore për identifikimin e hershëm të simptomave paralajmëruese si lodhja e pazakontë, dispnea, palpitacionet, edemat ose dhimbjet në gjoks, duke mundësuar ndërhyrje të shpejta mjekësore dhe reduktuar rrezikun e përkeqësimit të funksionit kardiak. Kujdestarët ndihmojnë pacientet të ndjekin vizitat mjekësore dhe testet e rekomanduara, përfshirë ECHO, ECG dhe biomarkues kardiak, dhe sigurojnë që udhëzimet për aktivitetin fizik, dietën, kontrollin e presionit të gjakut dhe nivelit të kolesterolit të respektohen.
Në praktikë, kjo përfshin organizimin e kalendarit të vizitave mjekësore, kujdesin që pacientja të marrë barnat sipas orarit të duhur, dhe ndihmën në regjistrimin e simptomave të përditshme si lodhja, gulçimi ose dhimbjet në gjoks. Kujdestarët mund të monitorojnë presionin e gjakut dhe ritmin e zemrës në shtëpi, të inkurajojnë aktivitetin fizik të lehtë si ecje të përditshme ose ushtrime të moderuara rezistence, dhe të mbështesin pacienten për ndjekjen e një diete të shëndetshme, duke përfshirë fruta, perime dhe drithëra të plota, dhe shmangien e ushqimeve të përpunuara ose të kripura.
Ata ofrojnë gjithashtu mbështetje emocionale dhe motivuese gjatë gjithë trajtimit, duke ndihmuar në menaxhimin e stresit dhe ankthit, që mund të ndikojnë negativisht në zemër. Mbështetja sociale përfshin komunikimin e rregullt me pacienten, ndihmën në përgatitjen e ushqimit të shëndetshëm, përkujdesjen për gjumin dhe mbështetjen për të përmbushur aktivitetet ditore, si edhe inkurajimin për rikthim të sigurt në punë ose aktivitete sociale.
Kjo qasje gjithëpërfshirëse dhe aktive e familjes dhe kujdestarëve jo vetëm që ndihmon në parandalimin dhe zbulimin e hershëm të komplikacioneve kardiake, por edhe rrit aderencën ndaj trajtimeve onkologjike, lehtëson rikuperimin dhe përmirëson cilësinë e jetës së pacienteve. Duke ofruar një mbështetje të kombinuar fizike, emocionale dhe sociale, familja dhe kujdestarët bëhen partnerë të pazëvendësueshëm në kujdesin multidisiplinar cardio-onkologjik, duke siguruar që pacientet të përballojnë sfidat e trajtimit me siguri, vetëbesim dhe shëndet të mirë kardiak, dhe të ruajnë mbijetesën dhe cilësinë e jetës afatgjatë.
Pyetje të Shpeshta dhe Udhëzime Praktike për Shëndetin e Zemrës
1. Sa shpesh ndodh dëmtimi i zemrës gjatë trajtimit të kancerit të gjirit? Dëmtimi i zemrës ndodh vetëm te një pjesë e pacientëve, por rreziku ndryshon në varësi të llojit të trajtimit, dozave kumulative, veçanërisht nga anthracyclines, dhe nëse ekziston sëmundje e mëparshme e zemrës. Terapitë anti-HER2, si trastuzumabi, mund të shkaktojnë disfunksion të ventrikulit të majtë, por ky efekt zakonisht është i menaxhueshëm me monitorim të rregullt
2. A mund të shfaqen problemet e zemrës vite pas trajtimit? Po, disa probleme të zemrës mund të shfaqen shumë vite pas përfundimit të trajtimit. Për shembull, dëmtimi nga radioterapia ose kardiomiopatia nga anthracyclines mund të manifestohet edhe 10–20 vjet më vonë. Kjo është arsyeja pse është e rëndësishme të ndiqni një program monitorimi afatgjatë dhe të mbani kontakte të rregullta me ekipin mjekësor.
3. Nëse zhvilloj simptoma të zemrës, duhet të ndaloj trajtimin e kancerit? Jo gjithmonë. Shumë nga efektet kardiotoksike mund të menaxhohen me ndërhyrje të hershme. Kardiologët dhe onkologët mund të rregullojnë dozën e trajtimit ose të shtojnë medikamente mbrojtëse të zemrës, duke lejuar që trajtimi të vazhdojë në mënyrë të sigurt. Raportimi i hershëm i simptomave si gulçimi, dhimbjet në gjoks ose ënjtjet është thelbësor për ndërhyrje të shpejtë.
4. Ndryshimet në stilin e jetës mund të zvogëlojnë rrezikun? Po. Ndryshimet e thjeshta në stilin e jetës, si aktiviteti fizik i rregullt, kontrolli i presionit të gjakut, ruajtja e një peshe të shëndetshme dhe një dietë të balancuar, mund të ulin ndjeshëm rrezikun e dëmtimit të zemrës dhe njëkohësisht të përmirësojnë rezultatet e trajtimit të kancerit. Këto hapa të përditshëm kanë një ndikim të drejtpërdrejtë në mbajtjen e zemrës të shëndetshme.
5. A duhet të shohë çdo paciente kardiologun? Jo çdo paciente ka nevojë të shohë kardiologun, por është shumë e dobishme për ato që kanë faktorë risku kardiovaskular, sëmundje të mëparshme të zemrës ose që marrin terapi me rrezik të lartë për zemrën. Konsultimi me një specialist cardio-onkolog ndihmon në vlerësimin e rrezikut dhe përcaktimin e masave parandaluese që mbrojnë shëndetin e zemrës pa ndërprerë trajtimin onkologjik.
6. Çfarë duhet të bëj gjatë dhe pas trajtimit për të mbajtur zemrën të shëndetshme? (Checklist për pacientet) Gjatë dhe pas trajtimit, pacientet duhet të ndjekin të gjitha testet e zemrës që rekomandohen, përfshirë ECHO, ECG dhe biomarkues kardiak, të raportojnë simptomat herët, të ruajnë një stil jetese të shëndetshëm me ushtrime dhe dietë të balancuar, të monitorojnë presionin e gjakut, kolesterolin dhe glukozën, dhe të vazhdojnë kontrollet te onkologu dhe kardiologu. Gjithashtu, pacientet duhet të diskutojnë me ekipin e tyre mjekësor për strategjitë mbrojtëse të zemrës që janë të përshtatura për trajtimin e tyre.
Referenca
- Armenian SH, Lacchetti C, Barac A, et al. Prevention and monitoring of cardiac dysfunction in survivors of adult cancers: American Society of Clinical Oncology clinical practice guideline. J Clin Oncol. 2017;35(8):893–911.
- Curigliano G, Cardinale D, Suter T, et al. Cardiovascular toxicity induced by chemotherapy, targeted agents and radiotherapy: ESMO consensus recommendations. Ann Oncol. 2012;23(7):155–167.
- Zamorano JL, Lancellotti P, Rodriguez Muñoz D, et al. 2016 ESC Position Paper on cancer treatments and cardiovascular toxicity. Eur Heart J. 2016;37:2768–2801.
- Plana JC, Galderisi M, Barac A, et al. Expert consensus for multimodality imaging evaluation of adult patients during and after cancer therapy: ASE/EACVI. J Am Soc Echocardiogr. 2014;27:911–939.
- Lyon AR, Dent S, Stanway S, et al. Baseline cardiovascular risk assessment in cancer patients scheduled for cardiotoxic therapy. Heart. 2016;102:1–8.
- Darby SC, Ewertz M, McGale P, Bennet AM, Blom-Goldman U, Brønnum D, et al. Risk of ischemic heart disease in women after radiotherapy for breast cancer. N Engl J Med. 2013 Mar 14;368(11):987-998.
- Ewer MS, Ewer SM. Cardiotoxicity of anticancer treatments. Nat Rev Cardiol. 2015;12:547–558.
- Lyon AR, López-Fernández T, Couch LS, Asteggiano R, Aznar MC, Bergler-Klein J, et al. 2022 ESC Guidelines on cardio-oncology. Eur J Heart Fail. 2022 Nov;24(11):1288-1363Herrmann J. Adverse cardiac effects of cancer therapies: cardiotoxicity and arrhythmia. Nat Rev Cardiol. 2020;17:474–492.
- Mehta LS, Watson KE, Barac A, et al. Cardiovascular considerations for patients, health professionals, and policy makers in cancer survivorship. Circulation. 2018;137:e30–e59.
Scott JM, Nilsen TS, Gupta D, Jones LW. Exercise therapy as treatment for cardiovascular toxicity in cancer survivors. J Am Coll Cardiol. 2018 Mar 6;71(9):957-968.