* Ky material ka qëllim të ofrojë informacion dhe edukim për pacientët. Opinione dhe shpjegime reflektojnë perspektivën e specialistit që e ka përgatitur. Ky material nuk zëvendëson këshillën mjekësore individuale. Pacientët duhet të flasin gjithmonë me mjekun ose profesionistin e tyre shëndetësor për vendimet mbi diagnostikimin dhe trajtimin.
Në dekadat e fundit, onkologjia ka përjetuar një transformim rrënjësor. Përparimet në terapitë e shënjestruara, imunoterapi, kirurgjinë minimale invazive dhe teknikat e avancuara të rrezatimit kanë bërë të mundur që shumë forma të kancerit të kalojnë nga një diagnozë shpesh fatale në një sëmundje kronike ose potencialisht të shërueshme. Sot, miliona njerëz në mbarë botën jetojnë pas një diagnoze kanceri, duke krijuar një kategori të re pacientësh: të mbijetuarit nga kanceri.
Megjithatë, suksesi klinik i matur me zhdukjen e masës tumorale përfaqëson vetëm gjysmën e rrugëtimit terapeutik. Faza që pason përfundimin e trajtimit aktiv, e njohur si mbijetesa, shënon një kapitull të ri dhe kompleks në jetën e pacientit. Kjo periudhë shoqërohet me sfida të shumta fizike, psikologjike, sociale dhe shpesh ekzistenciale, të cilat kërkojnë një qasje po aq të strukturuar sa vetë trajtimi onkologjik.
Nga përvoja ime si onkolog, periudha menjëherë pas përfundimit të trajtimit është paradoksalisht një nga momentet më të brishta për pacientin. Ndërprerja e vizitave të shpeshta spitalore dhe e kontakteve të rregullta me ekipin mjekësor mund të krijojë ndjenjën e humbjes së kontrollit dhe të sigurisë. Pacientët shpesh ndihen të ekspozuar përballë pasigurisë, duke u përballur me pyetje të thella: A jam vërtet i shëruar? A do të rikthehet sëmundja? Si ta rindërtoj jetën time pas një përvoje që ka ndryshuar rrënjësisht perceptimin tim për trupin dhe të ardhmen?
Ky artikull synon të shërbejë si një udhërrëfyes gjithëpërfshirës për jetën pas trajtimit onkologjik. I ndërtuar nga këndvështrimi i një onkologu, ai ka për qëllim të ofrojë strukturë, qartësi dhe qetësi për pacientët dhe familjarët e tyre, si dhe një burim referimi për profesionistët e shëndetësisë të përfshirë në kujdesin afatgjatë të të mbijetuarve nga kanceri.
Kuptimi i Remisionit dhe Rëndësia Themelore e Follow-Up-it
Termi “remision” është shpesh një nga fjalët më të pritura nga pacientët me kancer, duke shënuar një ndjenjë lehtësimi dhe triumfi mbi sëmundjen. Megjithatë, nga perspektiva onkologjike, kuptimi i tij është më kompleks. Remisioni i plotë nuk nënkupton domosdoshmërisht shërim të përhershëm, por reflekton mungesën e provave të dukshme të sëmundjes përmes mjeteve diagnostikuese aktuale, të cilat përfshijnë imazherinë e avancuar (CT, MRI, PET-CT) dhe analizat molekulare të markerëve tumoralë. Qelizat kancerogjene të mbetura në gjendje latente mund të ekzistojnë për vite me radhë dhe të riaktivizohen nën kushte specifike biologjike, duke krijuar një rrezik të vazhdueshëm të recidivës.
Kjo gjendje thelbësore e pasigurisë klinike e bën follow-up-in një komponent jetik të kujdesit pas trajtimit aktiv. Follow-up-i është një proces sistematik, multidimensional dhe i personalizuar që synon zbulimin e hershëm të rikthimit të sëmundjes, por gjithashtu përfshin monitorimin e efekteve të vonshme të trajtimeve onkologjike. Kimioterapia, rrezatimi dhe terapitë sistemike mund të shkaktojnë dëmtime të zemrës, çrregullime endokrine, neuropati periferike, osteoporozë dhe fibrozë të indeve, të cilat shpesh shfaqen pas muajsh ose vitesh nga përfundimi i trajtimit. Ndjekja e rregullt mjekësore lejon ndërhyrje të hershme, përmirëson parashikimin dhe mban pacientin në gjendje optimale funksionale.
Përveç aspektit fiziologjik, follow-up-i ka edhe një dimension psikologjik dhe edukativ. Ai krijon një strukturë dhe një ritëm të paracaktuar që ndihmon pacientin të menaxhojë pasigurinë dhe ankthin e lidhur me rikthimin e sëmundjes. Pacientët mësojnë të dallojnë simptomat që kërkojnë vëmendje të menjëhershme, si dhimbjet persistente, humbja e pashpjegueshme e peshës apo shfaqja e masave të reja, nga ndryshimet normale trupore që nuk tregojnë sëmundje. Ky edukim i fuqizon ata dhe ul stresin e panevojshëm, duke integruar qetësinë mendore në procesin e shërimit.
Gjithashtu, follow-up-i ofron një mundësi për një vlerësim të vazhdueshëm të stilit të jetës, dietës, aktivitetit fizik dhe menaxhimit të faktorëve të rrezikut që mund të ndikojnë në shëndetin afatgjatë. Ai mund të shërbejë si platformë për ndërhyrje parandalimi, rehabilitim, konsulta psikologjike dhe orientim për shëndetin riprodhues dhe seksual. Në këtë mënyrë, follow-up-i nuk është thjesht një mekanizëm vigjilence ndaj rikthimit të kancerit, por një komponent integral i kujdesit holistik, që mbështet pacientin në rikuperimin dhe optimizimin e cilësisë së jetës në çdo dimension.
Orari i Rekomanduar i Vizitave: Një Strukturë e Bazuar në Evidencë
Protokollet e follow-up-it janë të ndërtuara mbi baza të forta shkencore dhe pasqyrojnë modelet statistikore të rrezikut për rikthim të sëmundjes, të përcaktuara nga lloji i tumorit, stadi fillestar, karakteristikat biologjike dhe përgjigjja ndaj trajtimit. Në shumicën e neoplazive malinje, rreziku i recidivës është më i lartë gjatë dy deri në tre vitet e para pas përfundimit të trajtimit aktiv, periudhë e cila konsiderohet kritike për zbulimin e hershëm të rikthimit të sëmundjes. Për këtë arsye, ndjekja mjekësore gjatë kësaj faze është më intensive, me vizita të planifikuara zakonisht çdo tre deri në gjashtë muaj, në varësi të profilit individual të rrezikut.
Pas përfundimit të kësaj faze dhe në mungesë të shenjave klinike apo paraklinike të sëmundjes, intervalet midis vizitave zgjaten gradualisht, duke kaluar në kontrolle vjetore. Ky tranzicion i strukturuar nuk synon vetëm reduktimin e ngarkesës mjekësore, por edhe mbështetjen e pacientit në kalimin nga një fazë e mbikëqyrjes intensive drejt një autonomie më të madhe, pa u shkëputur plotësisht nga sistemi shëndetësor. Një ndjekje e tillë e planifikuar kontribuon në reduktimin e ankthit dhe rritjen e besimit në procesin e pasmbijetesës.
Ekzaminimi fizik mbetet shtylla kurrizore e çdo vizite follow-up dhe përfaqëson një komponent të pazëvendësueshëm të vlerësimit klinik. Ai përfshin vlerësimin e gjendjes së përgjithshme, kontrollin sistematik të nyjeve limfatike, ekzaminimin e zonave të trajtuara me rrezatim ose ndërhyrje kirurgjikale, si dhe vlerësimin neurologjik kur është i indikuar. Një anamnezë e detajuar është po aq e rëndësishme, pasi simptomat subjektive të raportuara nga pacienti shpesh përfaqësojnë sinjalet e para të ndryshimeve klinike dhe kërkojnë vëmendje të veçantë në kontekstin e historisë onkologjike.
Analizat laboratorike, përfshirë markerët tumoralë, përdoren në mënyrë selektive dhe gjithmonë në korrelacion me të dhënat klinike dhe radiologjike. Është thelbësore që pacientët të informohen se markerët tumoralë nuk janë tregues absolutë të aktivitetit të sëmundjes; luhatjet e lehta të vlerave mund të lidhen me procese inflamatore, infeksione ose gjendje beninje. Interpretimi i tyre kërkon ekspertizë dhe duhet të bëhet gjithmonë nga onkologu, duke shmangur konkluzione të parakohshme që mund të rrisin ankthin e panevojshëm.
Imazheria moderne, përfshirë CT-në, MRI-në dhe PET-CT-në, përdoret sipas një strategjie të individualizuar. Onkologjia bashkëkohore po largohet gradualisht nga protokollet uniforme të ndjekjes dhe po adopton një qasje të bazuar në biologjinë e tumorit, stadin fillestar, përgjigjen ndaj trajtimit dhe profilin individual të rrezikut. Kjo qasje e personalizuar rrit efikasitetin diagnostik, përmirëson raportin përfitim–rrezik dhe redukton ekspozimin e panevojshëm ndaj rrezatimit dhe stresit psikologjik, duke kontribuar në një kujdes më racional dhe më të orientuar drejt pacientit.
Frika e Rikthimit dhe Menaxhimi Psikologjik i Pasmbijetesës
Frika e rikthimit të kancerit përfaqëson një nga përvojat më të thella psikologjike të fazës së pas-trajtimit dhe shpesh vazhdon edhe kur treguesit klinikë janë të favorshëm. Ankthi që shfaqet para kontrolleve mjekësore, i njohur si “scanxiety”, është pothuajse universal tek të mbijetuarit nga kanceri dhe buron nga përvoja e mëparshme e pasigurisë, dhimbjes dhe kërcënimit real për jetën.
Nga këndvështrimi i onkologut, kjo frikë nuk duhet as mohuar dhe as minimizuar, por normalizuar dhe vendosur në një kontekst të kuptueshëm biologjik dhe psikologjik. Ajo është një mekanizëm mbrojtës i mendjes, që synon të parashikojë rrezikun pas një traume të rëndë, por që mund të bëhet jofunksional kur shndërrohet në vigjilencë të tepruar ndaj çdo ndjesie trupore. Pikërisht për këtë arsye, një element qendror i përballjes me frikën e rikthimit është edukimi i strukturuar i pacientit. Të kuptuarit e dallimit midis simptomave vërtet alarmante— si dhimbjet kockore të vazhdueshme, humbja e pashpjegueshme në peshë, lodhja progresive apo shfaqja e masave të reja—dhe ndryshimeve të zakonshme trupore pas trajtimit ndihmon në uljen e interpretimit katastrofik të çdo shqetësimi.
Një plan i qartë follow-up-i, i shpjeguar në mënyrë transparente, shërben si një “kornizë sigurie” që e zhvendos pacientin nga pasiguria e vazhdueshme drejt besimit në një sistem monitorimi të besueshëm. Nga ana tjetër, përballja efektive me këtë frikë kërkon edhe një zhvendosje të fokusit nga ajo që nuk mund të kontrollohet drejt asaj që është në dorën e pacientit: kujdesi për trupin përmes aktivitetit fizik të moderuar, ushqyerjes së balancuar, gjumit cilësor dhe ruajtjes së ritmeve të qëndrueshme të jetës. Kur frika bëhet e vazhdueshme, ndërhyn në marrëdhënie, punë ose mirëqenie emocionale, ndërhyrjet psikosociale—si mindfulness, grupet e mbështetjes dhe këshillimi psiko-onkologjik—duhet të konsiderohen pjesë integrale e kujdesit dhe jo shenjë e dështimit personal.
Qëllimi i kujdesit onkologjik në këtë fazë nuk është eliminimi i plotë i frikës, por transformimi i saj nga një burim paralize në një vetëdije të menaxhueshme, që i lejon individit të jetojë me praninë e pasigurisë pa u robëruar prej saj. Në këtë kuptim, mbijetesa nuk është thjesht mungesë e sëmundjes, por një proces i vazhdueshëm i ndërtimit të qetësisë, ku stabiliteti mendor është po aq thelbësor sa ai fizik.
Shëndeti Seksual, Fertiliteti dhe Identiteti Pas Trajtimit
Shëndeti seksual dhe riprodhues përbën një dimension thelbësor të cilësisë së jetës pas kancerit, por shpesh mbetet i nënvlerësuar në kujdesin onkologjik. Trajtimet agresive, përfshirë kimioterapinë, rrezatimin dhe terapitë sistemike, mund të ndikojnë në funksionin hormonal, dëshirën seksuale, fertilitetin dhe perceptimin e vetvetes.
Te gratë, trajtimet onkologjike mund të çojnë në menopauzë të parakohshme, me simptoma të shprehura si thatësia vaginale, ndryshimet e humorit, çrregullimet e gjumit dhe lodhja kronike. Te burrat, mund të vërehen ulje e testosteronit, disfunksion erektil dhe ndryshime në cilësinë e spermës. Këto çështje duhet të adresohen hapur dhe nuk duhet të mbeten tabu, pasi ndikimi i tyre në mirëqenien emocionale dhe marrëdhëniet intime është i konsiderueshëm.
Për pacientët në moshë riprodhuese, planifikimi familjar pas trajtimit kërkon një qasje multidisiplinare dhe individuale. Nëse janë marrë masa paraprake, si krioprezervimi i gametave, procesi i konceptimit mund të jetë më i drejtpërdrejtë. Në të kundërtën, ekzistojnë ende mundësi monitorimi, mbështetje hormonale dhe trajtime asistive që duhet të diskutohen në mënyrë të personalizuar me ekipin mjekësor.
Intimiteti dhe marrëdhëniet në çift shpesh pësojnë transformime pas kancerit. Mbështetja profesionale, këshillimi psikoseksual dhe komunikimi i hapur midis partnerëve janë thelbësore për rikthimin e një jete intime të kënaqshme dhe për të ruajtur cilësinë e marrëdhënieve personale.
Rikthimi në Punë dhe Riintegrimi Social
Rikthimi në mjedisin profesional përfaqëson një hap të rëndësishëm drejt rikuperimit të identitetit social dhe profesional të individit pas përfundimit të trajtimit onkologjik. Puna ofron strukturë, qëllim dhe një ndjenjë të restauruar normaliteti, duke kontribuar në rikthimin e vetëbesimit dhe autonomisë. Megjithatë, ky proces duhet të planifikohet gradualisht dhe të personalizohet sipas aftësive fizike dhe kognitive të pacientit.
Lodhja e pas-kancerit është një fenomen i zakonshëm dhe shpesh i nënvlerësuar. Karakterizohet nga një ndjesi e vazhdueshme e rraskapitjes që nuk përmirësohet gjithmonë me pushim dhe mund të zgjasë muaj pas përfundimit të trajtimit. Një tjetër sfidë e zakonshme është fenomeni i njohur si “chemo-brain”, që përfshin vështirësi në kujtesë, përqendrim dhe aftësi multitasking, të cilat mund të ndikojnë ndjeshëm në performancën profesionale.
Për të lehtësuar tranzicionin, rekomandohet një rikthim progresiv në punë, me orar të reduktuar dhe përshtatje të detyrave sipas kapaciteteve aktuale. Komunikimi transparent me punëdhënësin dhe mbështetja e vazhdueshme nga ekipi mjekësor janë faktorë kyç për një tranzicion të suksesshëm, duke rritur mundësinë e ruajtjes së performancës profesionale dhe përmirësimit të cilësisë së jetës pas trajtimit.
Kujdesi Afatgjatë dhe Stili i Jetës Pas Kancerit
Faza e pasmbijetesës ofron një mundësi unike për të rivlerësuar stilin e jetesës. Ushqyerja e balancuar, aktiviteti fizik i rregullt, ndërprerja e duhanit dhe menaxhimi i stresit janë elementë thelbësorë të kujdesit afatgjatë.
Onkologu, në bashkëpunim me mjekun e familjes dhe specialistë të tjerë, luan një rol qendror në koordinimin e këtij kujdesi. Qasja multidisiplinare siguron vazhdimësi dhe shmang fragmentimin e shërbimeve shëndetësore.
Jeta pas trajtimit onkologjik nuk është një kthim i thjeshtë në gjendjen e mëparshme, por një tranzicion drejt një “normaliteti të ri”. Ky normalitet përfshin një ndërgjegjësim më të thellë për shëndetin, por edhe një potencial të madh për rritje personale dhe qëndrueshmëri.
Si onkolog, besoj se misioni ynë nuk përfundon me përfundimin e trajtimit aktiv. Ai vazhdon në mbështetjen e pacientëve për të ndërtuar një jetë të plotë, aktive dhe me kuptim pas kancerit. Struktura e follow-up-it, kujdesi për shëndetin fizik dhe mendor, si dhe riintegrimi social dhe profesional janë investime në të ardhmen.
Mbijetesa nuk është thjesht një status mjekësor; ajo është një proces dinamik dhe një kontratë e re me jetën. Dhe kjo jetë, pas trajtimit, meriton të jetohet me dinjitet, qetësi dhe shpresë.
Roli i Familjes dhe Kujdestarëve në Fazën e Pasmbijetesës
Mbijetesa nga kanceri nuk është një proces individual; ajo zhvillohet brenda një sistemi marrëdhëniesh familjare dhe shoqërore. Familjarët dhe kujdestarët shpesh kanë qenë pjesë aktive e trajtimit, duke ofruar mbështetje emocionale, fizike dhe logjistike. Megjithatë, pas përfundimit të trajtimit aktiv, roli i tyre ndryshon dhe kërkon rikonceptim.
Në shumë raste, familjarët vazhdojnë të përjetojnë ankth edhe kur pacienti është në remision. Frika e rikthimit të sëmundjes, ndjenja e përgjegjësisë së vazhdueshme dhe lodhja emocionale mund të ndikojnë negativisht në mirëqenien e tyre. Prandaj, kujdesi i pasmbijetesës duhet të përfshijë edhe edukimin dhe mbështetjen e familjes.
Komunikimi i hapur midis pacientit, familjarëve dhe ekipit mjekësor ndihmon në vendosjen e kufijve të shëndetshëm dhe në shmangien e tejmbrojtjes. Pacienti duhet të rifitojë gradualisht autonominë, ndërsa familjarët duhet të inkurajohen të kujdesen edhe për shëndetin e tyre fizik dhe mendor.
Ndjekja Afatgjatë dhe Rreziku i Sëmundjeve Sekondare
Një aspekt i rëndësishëm, por shpesh i nënvlerësuar i pasmbijetesës, është rreziku i zhvillimit të sëmundjeve sekondare. Disa trajtime onkologjike rrisin rrezikun për kancere të dyta, sëmundje kardiovaskulare, çrregullime metabolike dhe probleme endokrine.
Ndjekja afatgjatë duhet të përfshijë skrining të rregullt për këto gjendje, bazuar në llojin e trajtimit të marrë dhe faktorët individualë të rrezikut. Për shembull, pacientët që kanë marrë rrezatim torakal duhet të monitorohen me kujdes për komplikime kardiake dhe pulmonare, ndërsa ata që kanë marrë kimioterapi specifike kërkojnë ndjekje të funksionit renal dhe hepatik.
Kjo qasje parandaluese synon jo vetëm zgjatjen e jetës, por edhe ruajtjen e cilësisë së saj në dekadat që pasojnë trajtimin.
Toksiciteti i vonshëm dhe koncepti i plakjes së përshpejtuar biologjike
Me rritjen e numrit të të mbijetuarve nga kanceri, vëmendja onkologjike është zhvendosur gjithnjë e më shumë drejt pasojave afatgjata të trajtimit. Toksiciteti i vonshëm përfaqëson një spekter të gjerë komplikacionesh që mund të shfaqen muaj ose vite pas përfundimit të terapive onkologjike, duke përfshirë sëmundjet kardiovaskulare, çrregullimet endokrine, osteoporozën, neuropatitë periferike dhe dëmtimet pulmonare. Koncepti i “plakjes së përshpejtuar biologjike” është përfshirë gjithnjë e më shpesh në literaturë për të përshkruar akumulimin e këtyre ndryshimeve si pasojë e ekspozimit ndaj trajtimeve intensive. Kjo kërkon një qasje proaktive dhe multidisiplinare në kujdesin e pasmbijetesës, me skrining të personalizuar dhe ndërhyrje parandaluese të hershme.
Mjekësia e personalizuar në fazën e pasmbijetesës
Ndërsa mjekësia e precizionit ka transformuar trajtimin aktiv të kancerit, roli i saj po zgjerohet edhe në kujdesin e pasmbijetesës. Përdorimi i biomarkerëve molekularë, profileve gjenetike dhe stratifikimit individual të rrezikut lejon ndërtimin e planeve të ndjekjes të përshtatura për çdo pacient. Kjo qasje redukton ekspozimin ndaj ekzaminimeve të panevojshme, minimizon ankthin e lidhur me kontrollin e shpeshtë dhe optimizon zbulimin e hershëm të komplikacioneve specifike. Integrimi i këtyre elementeve në follow-up përfaqëson një hap të rëndësishëm drejt një kujdesi më efikas dhe më të fokusuar në individ.
Identiteti pas kancerit dhe tranzicioni psikososial
Përfundimi i trajtimit aktiv shënon fillimin e një tranzicioni të rëndësishëm psikologjik, gjatë të cilit individi përballet me rindërtimin e identitetit përtej rolit të pacientit. Kjo fazë shoqërohet shpesh me ndjenja ambivalente: lehtësim nga përfundimi i trajtimit, por edhe pasiguri për të ardhmen. Nga perspektiva psiko-onkologjike, ky proces përfaqëson një fazë kritike të adaptimit, ku mbështetja profesionale dhe validimi emocional janë thelbësore për parandalimin e izolimit social dhe ankthit kronik. Njohja e këtij tranzicioni si një komponent normal i pasmbijetesës kontribuon në përmirësimin e cilësisë së jetës.
Marrëdhënia me trupin dhe vetë-perceptimi pas trajtimit
Ndryshimet fizike të shkaktuara nga trajtimet onkologjike mund të ndikojnë ndjeshëm në mënyrën se si individi e percepton trupin e vet. Cikatrikset kirurgjike, ndryshimet hormonale, humbja ose shtimi i peshës dhe ndryshimet funksionale janë shpesh burim i vazhdueshëm shqetësimi. Këto ndryshime kërkojnë një qasje gjithëpërfshirëse që adreson jo vetëm aspektet mjekësore, por edhe ato psikologjike dhe sociale. Përfshirja e këshillimit dhe ndërhyrjeve rehabilituese është thelbësore për të mbështetur procesin e pranimit trupor dhe rikthimin e vetëbesimit.
Dinamika familjare dhe roli i kujdestarëve
Pas përfundimit të trajtimit, dinamika familjare shpesh pëson ndryshime të rëndësishme. Anëtarët e familjes që kanë luajtur rolin e kujdestarit mund të përjetojnë lodhje emocionale të vonshme, ndërsa vetë pacienti përpiqet të rifitojë pavarësinë. Kujdesi i pasmbijetesës duhet të përfshijë vlerësimin e mirëqenies së familjes dhe ofrimin e mbështetjes për kujdestarët, duke njohur ndikimin e tyre në stabilitetin emocional dhe funksional të pacientit.
Rritja post-traumatike dhe dimensioni ekzistencial i pasmbijetesës
Përvoja e kancerit shpesh çon në reflektim të thellë mbi kuptimin e jetës, prioritetet personale dhe marrëdhëniet ndërnjerëzore. Koncepti i rritjes post-traumatike përshkruan procesin përmes të cilit individët, përkundër traumës, raportojnë një ndjenjë të shtuar qëllimi, rezilience dhe vlerësimi për jetën. Njohja dhe mbështetja e këtij dimensioni ekzistencial është një komponent i rëndësishëm i kujdesit holistik, duke e pozicionuar pasmbijetesën jo vetëm si fazë rikuperimi, por edhe si mundësi zhvillimi personal.
Vetë-menaxhimi dhe roli aktiv i pacientit në kujdesin afatgjatë
Një element qendror i kujdesit modern të pasmbijetesës është fuqizimi i pacientit për të marrë një rol aktiv në menaxhimin e shëndetit të tij. Edukimi për vetë-monitorim, njohja e trupit dhe komunikimi i strukturuar me ekipin mjekësor rrisin ndjenjën e kontrollit dhe reduktojnë varësinë psikologjike nga sistemi shëndetësor. Ky model partneriteti midis pacientit dhe profesionistëve shëndetësorë përbën një bazë të fortë për kujdes të qëndrueshëm dhe efektiv.
Referenca:
- Miller KD, Nogueira L, Devasia T, Mariotto AB, Yabroff KR, Jemal A, et al. Cancer treatment and survivorship statistics, 2022. CA Cancer J Clin. 2022;72(5):409–436.
- Mayer DK, Nekhlyudov L, Snyder CF, Merrill JK, Wollins DS, Shulman LN. American Society of Clinical Oncology clinical expert statement on cancer survivorship care planning. J Oncol Pract. 2014;10(6):345–351.
- Runowicz CD, Leach CR, Henry NL, Henry KS, Mackey HT, Cowens-Alvarado RL, et al. American Cancer Society/American Society of Clinical Oncology breast cancer survivorship care guideline. CA Cancer J Clin. 2016;66(1):43–73.
- Feuerstein M, Nekhlyudov L, eds. Handbook of Cancer Survivorship. 2nd ed. New York: Springer; 2018.
- NCCN Clinical Practice Guidelines in Oncology. Survivorship. Version 1.2023. National Comprehensive Cancer Network.
Fardell JE, Thewes B, Turner J, Gilchrist J, Sharpe L. Fear of cancer recurrence: A theoretical review and novel cognitive processing formulation. J Cancer Surviv. 2016;10(4):663–673.