PARANDALIMI I KOMPLIKACIONEVE TË GJAKUT GJATË TRAJTIMIT TË KANCERIT TË GJIRIT

* Ky material ka qëllim të ofrojë informacion dhe edukim për pacientët. Opinione dhe shpjegime reflektojnë perspektivën e specialistit që e ka përgatitur. Ky material nuk zëvendëson këshillën mjekësore individuale. Pacientët duhet të flasin gjithmonë me mjekun ose profesionistin e tyre shëndetësor për vendimet mbi diagnostikimin dhe trajtimin.

Komplikacionet e mundshme hematologjike gjatë trajtimit të kancerit të gjirit

Gjatë trajtimit të kancerit të gjirit, veçanërisht me kimioterapi, por edhe ndonjëherë me radioterapi ose terapitë e synuara (targeted therapy), mund të ndodhin ndryshime të rëndësishme në sistemin e gjakut për shkak të ndikimit të drejtpërdrejtë të barnave mbi palcën e kockave. Kimioterapia vepron kryesisht duke penguar rritjen e shpejtë të qelizave, duke përfshirë qelizat kancerogjene, por në të njëjtën kohë ajo ndikon edhe në qelizat normale që rriten shpejt, si leukocitet, eritrocitet dhe trombocitet, të cilat janë të nevojshme për funksionin normal të trupit. Ky ndikim mund të shkaktojë rënie të numrit të qelizave të gjakut, gjendje që zakonisht është e përkohshme, por që mund të rrisë ndjeshëm rrezikun për infeksione, lodhje, gjakderdhje dhe mpiksje të gjakut. Për këtë arsye, mjekët kryejnë analiza të rregullta të gjakut para dhe gjatë çdo cikli trajtimi, duke monitoruar numrin e leukociteve, hemoglobinës dhe trombociteve, në mënyrë që të mund të ndërhyhet herët në rast nevoje dhe të përshtatet trajtimi sipas gjendjes reale të pacientes. Një kuptim i detajuar i këtyre komplikacioneve dhe monitorimi i vazhdueshëm ndihmon në minimizimin e rrezikut dhe ruan sigurinë gjatë gjithë trajtimit.

Komplikacionet e gjakut mund të përfshijnë:

• Neutropenia (rritja e rrezikut për infeksione): Një nga komplikacionet më të zakonshme gjatë kimioterapisë është neutropenia, e cila ndodh kur numri i leukociteve, veçanërisht i neutrofileve, bie ndjeshëm. Neutrofilet janë qeliza të rëndësishme të sistemit imunitar, të cilat luftojnë infeksionet bakteriale dhe mykotike. Kur këto qeliza bien nën një nivel kritik, organizmi humb pjesërisht aftësinë për të mbrojtur veten, duke rritur ndjeshëm rrezikun për infeksione. Pacientja mund të përjetojë ethe, dridhje, dhimbje fyti ose shenja të tjera të infeksionit që zakonisht nuk do të ishin problematike në kushte normale. Për këtë arsye, monitorimi i rregullt i leukociteve është thelbësor, dhe mjeku mund të vendosë përdorimin e medikamenteve stimulues të prodhimit të leukociteve, si G-CSF, për të përmirësuar mbrojtjen imunitare dhe për të reduktuar rrezikun e infeksioneve të rënda.
• Anemia (rritja e lodhjes dhe dobësisë): Një tjetër efekt i zakonshëm i kimioterapisë është anemia, e cila ndodh për shkak të uljes së eritrociteve ose të hemoglobinës. Eritrocitet janë përgjegjës për transportin e oksigjenit në të gjithë trupin, dhe një nivel i ulët i tyre mund të shkaktojë lodhje, dobësi, marramendje, rrahje të shpejta të zemrës dhe vështirësi në frymëmarrje. Këto simptoma janë shpesh të dukshme edhe gjatë aktiviteteve të përditshme dhe mund të ndikojnë ndjeshëm në cilësinë e jetës së pacientes. Në raste të rënda, transfuzioni i gjakut mund të jetë i nevojshëm për të rritur sasinë e hemoglobinës dhe për të lehtësuar simptomat, duke ndihmuar trupin të funksionojë normalisht ndërsa vazhdon trajtimi onkologjik. Monitorimi i vazhdueshëm i nivelit të eritrociteve dhe hemoglobinës lejon mjekun të ndërhyjë herët dhe të shmangë komplikacione serioze.
• Trombocitopenia (rritja e rrezikut për gjakderdhje): Rënia e numrit të trombociteve, e njohur si trombocitopeni, është një tjetër komplikacion i rëndësishëm gjatë trajtimit të kancerit të gjirit. Trombocitet janë qeliza të gjakut që ndihmojnë në mpiksjen dhe ndalimin e gjakderdhjeve, dhe kur numri i tyre bie ndjeshëm, rreziku për gjakderdhje rritet. Simptomat mund të përfshijnë mavijosje të lehta, gjakderdhje nga hunda ose mishrat e dhëmbëve, urinim ose jashtëqitje me gjak, si dhe shfaqje të njollave të kuqe ose vjollcë në lëkurë. Në situata të rënda, transfuzioni me trombocite mund të jetë i nevojshëm për të parandaluar komplikacione të rënda. Pacientja duhet të tregojë kujdes me aktivitetet fizike, përdorimin e objekteve të mprehta dhe higjienën orale, duke përdorur furça dhëmbësh të buta për të minimizuar rrezikun e gjakderdhjeve të panevojshme.
• Tromboza (rritja e rrezikut për mpiksje gjaku): Megjithëse më pak e zakonshme, tromboza është një komplikacion që mund të ndodhë gjatë trajtimit të kancerit. Kanceri dhe disa terapi mund të rrisin viskozitetin e gjakut ose të ndikojnë në mekanizmat e mpiksjes, duke e bërë gjakun më të prirur për formimin e mpiksjeve. Kjo mund të çojë në trombozë në këmbë, emboli pulmonare ose probleme serioze kardiovaskulare. Simptomat e mundshme përfshijnë dhimbje ose ënjtje në këmbë, dhimbje gjoksi ose vështirësi të papritur në frymëmarrje. Identifikimi i hershëm i këtyre shenjave është thelbësor, sepse ndërhyrja e shpejtë mund të parandalojë komplikacione serioze, përfshirë kërcënimin për jetën.
• Ndryshime të tjera në analizat e gjakut pa simptoma: Ndonjëherë, ndryshime të lehta në analizat e gjakut mund të vërehen edhe kur pacientja ndjehet mirë dhe nuk ka simptoma. Kjo është një pjesë normale e përgjigjes së trupit ndaj terapive onkologjike dhe nuk duhet të shqetësojë menjëherë. Megjithatë, monitorimi i rregullt laboratorik para çdo cikli trajtimi është i domosdoshëm për të siguruar që çdo ndryshim i rëndësishëm të identifikohet herët. Në raste të tilla, mjeku mund të vendosë të shtyjë ciklin, të modifikojë dozat ose të aplikojë medikamente mbështetëse për të ruajtur sigurinë dhe efektivitetin e trajtimit. Kjo qasje proaktive ndihmon në parandalimin e komplikacioneve serioze dhe siguron që trajtimi të vazhdojë në mënyrë të sigurt dhe të efektshme.

Faktorët e rrezikut për komplikacione hematologjike

Faktorë të lidhur me pacientin
Faktorët individualë të pacientes luajnë një rol të rëndësishëm në rrezikun për komplikacione hematologjike gjatë kimioterapisë. Gjendja fillestare e gjakut është një nga parametrat kryesorë: pacientet që kanë anemia para fillimit të trajtimit ose numër të ulët të leukociteve, veçanërisht të neutrofileve, janë më të predispozuara për zhvillimin e neutropenisë së rëndë dhe përkeqësimin e anemise gjatë cikleve të kimioterapisë. Gjendja e përgjithshme ushqimore gjithashtu ka rëndësi: nivelet e ulëta të proteinave dhe albuminës mund të lidhen me tolerancë më të dobët ndaj kimioterapisë dhe me rrezik të shtuar për neutropeni.

Mosha e avancuar është një tjetër faktor i njohur risku. Tek pacientet më të vjetra, palca e kockave shpesh ka një kapacitet më të kufizuar për të riparuar humbjet e qelizave të gjakut, duke e bërë neutropeninë dhe neutropeninë febrile më të mundshme. Gjendja e përgjithshme shëndetësore, përfshirë sëmundjet shoqëruese si ato kardiake, pulmonare ose metabolike, gjithashtu mund të kompromentojë aftësinë e trupit për të reaguar ndaj traumës që shkaktohet nga kimioterapia, duke rritur rrezikun për toksicitet hematologjik. Dëmtimi i funksionit të veshkave ose të mëlçisë mund të rrisë ekspozimin ndaj barnave të kimioterapisë dhe të përkeqësojë efekte anësore hematologjike, duke kërkuar një vlerësim të kujdesshëm para fillimit të trajtimit.

Faktorë të lidhur me trajtimin
Skema dhe intensiteti i kimioterapisë janë faktorë të rëndësishëm për rrezikun e komplikacioneve. Trajtimet agresive, kombinimet e barnave me efekt të fortë mbi palcën e kockave, dozat e larta dhe ciklet e shumta mund të shkaktojnë citopeni të theksuar dhe toksicitet kumulativ. Mosaplikimi i profilaksisë, si përdorimi i G-CSF për pacientet me rrezik të lartë për neutropeni, mund të rrisë dukshëm shanset për neutropeni të rëndë dhe neutropeni febrile. Koha e kalimit nga një trajtim në tjetrin, veçanërisht fillimi i kimioterapisë shumë shpejt pas kirurgjisë ose në kombinim me radioterapi, mund të shtojë stresin mbi palcën e kockave dhe të rrisë rrezikun për komplikacione hematologjike.

Faktorë të lidhur me sëmundjen
Vetë karakteristikat e tumorit gjithashtu ndikojnë në riskun për komplikacione. Tumoret agresive ose në faza të avancuara mund të shkaktojnë një përgjigje sistemike dhe inflamatorie më të fortë, duke bërë që terapia të ketë një efekt më toksik mbi qelizat e gjakut. Ngarkesa tumorale dhe biologjia e tumorit mund të ndikojnë gjithashtu në tolerancën ndaj kimioterapisë dhe në aftësinë e organizmit për të riparuar dëmtimet në palcën e kockave, duke shtuar rëndësinë e monitorimit të rregullt dhe të masave parandaluese.

Masat parandaluese dhe kujdesi gjatë trajtimit

Para fillimit të kimioterapisë: Para fillimit të çdo trajtimi onkologjik, është thelbësore të kryhet një vlerësim i plotë mjekësor. Ky vlerësim përfshin analizat e gjakut, testet e funksionit të mëlçisë dhe të veshkave, si dhe kontrollin e funksionit të zemrës, në veçanti kur përdoren barna me risk kardiak si antraciklinat ose trastuzumabi. Trajtimi i sëmundjeve shoqëruese, si anemia, infeksionet, hipertensioni ose diabeti, përmirëson tolerancën ndaj kimioterapisë dhe redukton rrezikun për komplikacione hematologjike. Këshillimi ushqimor është një pjesë e rëndësishme e përgatitjes; dieta duhet të jetë e pasur me proteina, vitamina dhe lëngje për të mbështetur prodhimin e qelizave të gjakut dhe rigjenerimin e palcës së kockave. Vaksinimet, kur janë të mundshme para fillimit të terapive imunosupresive, ndihmojnë në uljen e rrezikut për infeksione gjatë trajtimit.

Gjatë kimioterapisë: Gjatë trajtimit, monitorimi i rregullt i analizave laboratorike para çdo cikli është kyç për identifikimin e hershëm të ndryshimeve hematologjike. Përdorimi i medikamenteve stimulues të prodhimit të leukociteve, si G-CSF, është i rekomanduar për pacientet me rrezik të lartë për neutropeni dhe ndihmon në reduktimin e infeksioneve. Transfuzionet me gjak ose trombocite përdoren sipas nevojës për të korrigjuar aneminë ose trombocitopeninë dhe për të parandaluar komplikacione serioze. Në rast të deficiteve të hekurrit, vitaminës B12 ose acidit folik, suplementimi i kujdesshëm ndihmon në rikthimin e nivelit normal të qelizave të kuqe dhe mbështet energjinë e përgjithshme të pacientes.

Parandalimi i infeksioneve është një tjetër komponent kritik. Kujdesi për higjienën personale dhe të ushqimit, shmangia e vendeve me shumë njerëz ose të kontaktit me persona të sëmurë, trajtimi i hershëm i temperaturës së lartë dhe shmangia e ndërhyrjeve dentare pa konsultim mjekësor janë masa të thjeshta, por efektive. Në disa raste, antibiotikët profilaktikë mund të rekomandohen sipas vlerësimit të mjekut, sidomos kur neutropenia është e rëndë.

Parandalimi i toksicitetit të organeve të tjera kërkon përshtatjen e dozave sipas peshës dhe funksionit të veshkave dhe të mëlçisë, monitorim të rregullt të funksionit kardiak kur përdoren barna me rrezik për zemrën, dhe shmangien e barnave që mund të rrisin toksicitetin. Kjo qasje e kujdesshme ndihmon në mbrojtjen e organeve dhe në sigurimin e një trajtimi të efektshëm dhe të sigurt.

Pas përfundimit të kimioterapisë: Pas përfundimit të trajtimit, monitorimi vazhdon për të identifikuar komplikacione afatgjata si neuropatia, osteoporoza ose ulje të funksionit të organeve të ndryshme. Aktiviteti fizik i lehtë dhe i rregullt, suplementet e kalciumit dhe vitaminës D kur indikohen, dhe mbështetja psikologjike janë pjesë e rëndësishme e rikuperimit. Kjo fazë ndihmon pacienten të ruajë shëndetin e përgjithshëm, të përmirësojë cilësinë e jetës dhe të reduktojë rrezikun për ndërlikime të mëtejshme.

Roli i medikamenteve mbrojtëse dhe edukimi i pacientes

Për të parandaluar komplikacionet hematologjike, përdoren medikamente mbrojtëse si G-CSF, që stimulojnë prodhimin e neutrofileve dhe ulin rrezikun për infeksione. Disa pacientë mund të kenë nevojë për antikoagulantë, por këto përdoren vetëm në raste të rrezikut të lartë për trombozë dhe zakonisht në pacientët e hospitalizuar. Edukimi i pacientes është po aq i rëndësishëm: ajo duhet të dijë të identifikojë shenjat që kërkojnë kontakt të menjëhershëm me mjekun, si temperatura e lartë, gjakderdhja, vështirësi e theksuar në frymëmarrje ose lodhje ekstreme. Kuptimi i natyrës së përkohshme dhe të menaxhueshme të shumicës së efekteve anësore, si dhe respektimi i takimeve dhe analizave laboratorike, rrit sigurinë dhe besimin gjatë trajtimit.

Përmbledhje dhe udhëzime praktike për pacienten

• Monitoro simptomat kryesore: Vëzhgo ethet, gjakderdhjet, lodhjen ekstreme, dhimbjet në gjoks, vështirësitë në frymëmarrje ose ënjtjet të pazakonta. Nëse shfaqet ndonjë nga këto shenja, kontakto menjëherë mjekun.
• Respekto takimet dhe analizat laboratorike: Kontrolli i rregullt laboratorik dhe vizitat e planifikuara ndihmojnë në identifikimin e hershëm të komplikacioneve dhe lehtësojnë përshtatjen e trajtimit sipas nevojës.
• Kujdes për higjienën dhe ushqimin: Laj duart shpesh, shmang kontaktin me persona të sëmurë dhe konsumoni ushqime të gatuara mirë për të minimizuar rrezikun e infeksioneve.
• Mbështetje ushqimore dhe aktivitet fizik: Ndiq një dietë të pasur me proteina dhe vitamina për të mbështetur rigjenerimin e qelizave të gjakut. Aktiviteti fizik i lehtë dhe i rregullt ndihmon trupin të qëndrojë energjik dhe të përmirësojë mirëqenien e përgjithshme.
• Mos neglizho medikamentet mbrojtëse: Përdor G-CSF dhe suplementet e rekomanduara vetëm sipas udhëzimeve të mjekut. Këto medikamente janë të rëndësishme për parandalimin e komplikacioneve hematologjike.

Referencat

1. Lyman GH, Kuderer NM, Crawford J, et al. Myelosuppression and its management in patients receiving chemotherapy for solid tumors and hematologic malignancies: American Society of Clinical Oncology guideline update. J Clin Oncol. 2014;32(34):3834–3841.
2. Klastersky J, de Naurois J, Rolston K, et al. Management of febrile neutropenia in patients with cancer: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol. 2022;33(9):1002–1016.
3. National Cancer Institute. Chemotherapy and Your Blood Counts. Bethesda: NCI; 2022.
4. Hoffbrand AV, Moss PAH. Essential Haematology. 8th ed. Hoboken: Wiley-Blackwell; 2019.
5. Rossi G, et al. Hematologic changes during chemotherapy in breast cancer patients. J Clin Oncol. 2020;38(21):2432–2443.
6. American Cancer Society. Understanding Your Blood Tests. Atlanta: American Cancer Society; 2021.
7. Crawford J, Caserta C, Roila F. Hematopoietic growth factors: ESMO Clinical Practice Guidelines. Ann Oncol. 2010;21 Suppl 5:v248–v251.
8. National Comprehensive Cancer Network (NCCN). Hematopoietic Growth Factors Guidelines. Version 2.2025. https://www.nccn.org/guidelines/category_1
9. American Society of Hematology (ASH). Neutropenia: Clinical Practice Guidelines for Patients Receiving Chemotherapy. 2023. https://www.hematology.org/education/clinicians/guidelines-and-recommendations
10. ESMO Supportive Care Guidelines. Management of Neutropenia and Use of Growth Factors. 2024