* Ky material ka qëllim të ofrojë informacion dhe edukim për pacientët. Opinione dhe shpjegime reflektojnë perspektivën e specialistit që e ka përgatitur. Ky material nuk zëvendëson këshillën mjekësore individuale. Pacientët duhet të flasin gjithmonë me mjekun ose profesionistin e tyre shëndetësor për vendimet mbi diagnostikimin dhe trajtimin.
Në dekadat e fundit, mënyra se si e kuptojmë kancerin e gjirt ka ndryshuar rrënjësisht, si rezultat i përparimeve në biologjinë molekulare, gjenetikë dhe epidemiologji. Sot kanceri i gjirit kuptohet si një proces biologjik kompleks, i cili zhvillohet gradualisht dhe ndikohet nga një kombinim faktorësh gjenetikë, hormonalë, mjedisorë dhe të stilit të jetesës. Në këtë kontekst, historia familjare ka marrë një rol kyç në vlerësimin e rrezikut individual.
Shumë pacientë vijnë në konsultë me pyetje si:“Në familjen time ka pasur kancer gjiri. A do të thotë kjo se edhe unë jam e rrezikuar dhe a ka kuptim të bëj testim gjenetik edhe pse jam aktualisht e shëndetshme? Ose, pacientet tashmë të diagnostikuara me kancer gjiri, shpesh pyesin: “A ka kuptim të bëj testim gjenetik tani që kanceri është diagnostikuar?, A mund të ndryshojë rezultati i testimit planin tim të trajtimit?, Nëse kam një mutacion gjenetik, a do të thotë se kanceri im është më agresiv?, Nëse testi del negativ, a jam plotësisht e qetë për të ardhmen?”
Këto pyetje janë plotësisht legjitime. Qëllimi i këtij artikulli është të shpjegojë kur dhe pse testimi gjenetik është i rëndësishëm, çfarë informacioni ofron dhe si mund të ndihmojë gratë dhe familjet të marrin vendime të informuara për shëndetin e tyre.
Historia familjare dhe kanceri: çfarë do të thotë realisht?
Jo çdo rast i kancerit në familje nënkupton domosdoshmërisht një predispozicion gjenetik ose një sëmundje të trashëguar. Shumica e tumoreve malinje të gjirit janë sporadike, që do të thotë se ato zhvillohen si rezultat i ndryshimeve molekulare që grumbullohen gradualisht në qeliza gjatë jetës, shpesh nën ndikimin e faktorëve të jashtëm, të tillë si ekspozimi ndaj rrezeve ultraviolet, përbërësve kimikë, stilit të jetesës, dietës apo ndryshimeve hormonale. Ky proces është kompleks dhe ndodh me ritme të ndryshme tek individë të ndryshëm, duke shpjeguar pse kanceri mund të shfaqet tek disa persona pa ndonjë histori familjare të dukshme
Megjithatë, rreth 5–10% e tumoreve malinje të gjirit lidhen me mutacione gjenetike të trashëguara, të cilat mund të transmetohen nga një brez te tjetri. Këto mutacione rrisin ndjeshëm probabilitetin që një individ të zhvillojë kancer gjatë jetës, dhe shpesh lidhen me shfaqje më të hershme të sëmundjes, rrezik për tumore të dyfishta ose për lloje të tjera të kancerit që lidhen biologjikisht. Prandaj, historia familjare merr një rol thelbësor në vlerësimin e rrezikut individual, duke ndihmuar mjekun të identifikojë ata pacientë që mund të përfitojnë nga testimi gjenetik dhe monitorimi i intensifikuar.
Historia familjare bëhet veçanërisht e rëndësishme kur shfaqen disa shenja paralajmëruese që sugjerojnë një predispozicion të trashëguar. Këto përfshijnë situata ku kanceri i gjirit diagnostikohet në moshë të re, shpesh nën 50 vjeç, kur ka disa raste me kancer gjiri brenda të njëjtës familje, ose kur preken organe që lidhen mes tyre biologjikisht, si gjiri dhe vezoret. Në këto skenarë, lind dyshimi se mutacionet gjenetike të trashëguara mund të jenë faktor kryesor i rrezikut që ka çuar në zhvillimin e sëmundjes, duke e bërë testimin gjenetik një hap të rëndësishëm për vlerësimin e rrezikut dhe vendimmarrjen mbi strategjitë e parandalimit dhe ndjekjes së personalizuar.
Çfarë konsiderohet histori familjare e rëndësishme?
Testimi gjenetik nuk rekomandohet pa kriter të qartë dhe nuk duhet të kryhet rastësisht. Ai sugjerohet kur ekzistojnë tregues klinikë ose elemente të historisë familjare që sinjalizojnë një predispozicion të mundshëm gjenetik për kancer gjiri. Këto kritere ndihmojnë mjekun të identifikojë individët që kanë më shumë gjasa të përfitojnë nga një vlerësim i thelluar i rrezikut, monitorim i intensifikuar ose masa parandalimi të personalizuara.
Disa nga kriteret më të rëndësishme që konsiderohen janë:
- Kancer gjiri i diagnostikuar në moshë të re, zakonisht nën 50 vjeç;
- Dy ose më shumë raste me kancer gjiri brenda të njëjtës linjë familjare;
- Kancer gjiri bilateral, që prek të dy gjinjtë;
- Raste ku kombinohet kanceri i gjirit dhe kanceri i vezoreve në të njëjtën familje;
- Kancer gjiri tek meshkujt, një rast relativisht i rrallë që shpesh lidhet me komponent gjenetik;
- Histori familjare me kancer pankreasi ose kancer prostate agresiv;
- Prania e një mutacioni gjenetik të konfirmuar tek një i afërm, i cili mund të tregojë trashëgimi të drejtpërdrejtë të predispozicionit për kancer.
Historia familjare merr rëndësi të veçantë në kontekst klinik kur tregon se shfaqja e kancerit nuk është e rastësishme, por duket se ndjek një model të caktuar brenda familjes. Në këto raste, ajo funksionon si një sinjal për një predispozicion të mundshëm gjenetik dhe ndihmon mjekun të përcaktojë se cilët individë duhet të përfshihen në testim dhe ndjekje të personalizuar.
Në praktikën klinike, vëmendje e veçantë i kushtohet situatave ku kanceri i gjirit diagnostikohet në moshë të re, përsëritet tek disa anëtarë të së njëjtës familje ose shoqërohet me lloje të tjera të kancerit që lidhen biologjikisht, si kanceri i vezoreve, pankreasit apo prostata agresive. Raste më të rralla, si kanceri i gjirit tek meshkujt ose kanceri bilateral, përbëjnë tregues të fortë për një komponent të mundshëm gjenetik dhe shpesh kërkojnë një vlerësim më të hollësishëm.
Prania e një mutacioni gjenetik të konfirmuar tek një anëtar i familjes rrit ndjeshëm rëndësinë e vlerësimit gjenetik edhe për të afërmit e tjerë, pasi mund të ketë pasoja direkte për menaxhimin e rrezikut dhe strategjitë parandalues të tyre. Në të gjitha këto situata, testimi gjenetik nuk duhet të shihet si një hap i jashtëzakonshëm, por si një pjesë rutinore e kujdesit të personalizuar shëndetësor, që mund të ndihmojë në stratifikimin e rrezikut dhe në planifikimin e një ndjekjeje të strukturuar dhe të përshtatur sipas nevojave të individit.
Cilët janë mutacionet gjenetike që predispozojnë për kancer gjiri?
Kanceri i gjirit i lidhur me trashëgiminë gjenetike shkaktohet kryesisht nga mutacione germinale në gjene që luajnë një rol kyç në riparimin e ADN-së, kontrollin e ciklit qelizor dhe ruajtjen e stabilitetit gjenomik. Kur këto gjene pësojnë dëmtime, qelizat humbasin mekanizmat mbrojtës që parandalojnë akumulimin e mutacioneve të dëmshme, duke rritur me kalimin e kohës probabilitetin për transformim kanceroz. Nuk duhet harruar se jo çdo mutacion gjenetik ka të njëjtin impakt klinik; disa rrisin ndjeshëm rrezikun për zhvillimin e kancerit, ndërsa të tjerët kanë një efekt më të moderuar ose më të ulët, por klinikisht të rëndësishëm. Klasifikimi i këtyre mutacioneve bëhet sipas nivelit të rrezikut që paraqesin, duke ndikuar drejtpërdrejt në strategjitë e ndjekjes, monitorimit dhe masave parandaluese.
Mutacione me rrezik të lartë (High-penetrance genes)
BRCA1 dhe BRCA2: Mutacionet BRCA1 dhe BRCA2 janë më të studiuarat dhe përfaqësojnë shkakun kryesor të kancerit të gjirit të trashëguar. Gratë që mbajnë këto mutacione kanë një rrezik kumulativ për kancer gjiri gjatë jetës që varion rreth 45–70%, si dhe një rrezik të shtuar për kancer të vezoreve dhe për zhvillimin e një kanceri të dytë të gjirit. Strategjitë e ndjekjes për këto paciente përfshijnë fillimin e kontrollit të hershëm me rezonancë magnetike (MRI) të gjirit nga mosha 25–30 vjeç, e kombinuar me mamografi periodike, për të maksimizuar mundësinë e zbulimit të hershëm. Në disa raste të përzgjedhura, mund të diskutohet kryerja e masave parandaluese kirurgjikale, si mastektomia profilaktike ose ovariektomia, sidomos kur ekziston një risk i lartë i zhvillimit të kancerit të vezoreve. Për pacientet që tashmë kanë sëmundje, statusi gjenetik ndikon në vendimet terapeutike, si përdorimi i inhibitorëve PARP, të cilët kanë efikasitet më të lartë tek mbartëset e mutacioneve BRCA..
TP53 (Sindroma Li-Fraumeni): Mutacionet TP53, që lidhen me Sindromën Li-Fraumeni, paraqesin një rrezik shumë të lartë për kancer gjiri, shpesh në moshë të re, dhe shoqërohen me predispozicion për shumë lloje të tjera të kancerit. Këtu, ndjekja përfshin MRI vjetore të gjirit dhe ndjekje multidisiplinare intensive, duke shmangur ekspozimin ndaj rrezatimit sa herë që është e mundur, për të minimizuar rrezikun nga terapitë shtesë.
PTEN (Sindroma Cowden): Mutacionet në PTEN (Sindroma Cowden) lidhen me një rrezik të lartë për kancer gjiri, tiroide dhe endometër, duke bërë të nevojshme kontrollin e hershëm dhe të shpeshtë, si dhe monitorimin për tumore të tjera të lidhura me sindromën.
CDH1: Mutacionet CDH1, të lidhura me kancer gjiri lobular dhe kancer gastrik difuz, kërkojnë MRI të gjirit dhe ndjekje të personalizuar sipas historisë familjare, duke marrë parasysh moshën, shëndetin dhe historinë e kancerit tek të afërmit.
Mutacione me rrezik të moderuar (Moderate-penetrance genes)
Mutacionet PALB2, CHEK2 dhe ATM shoqërohen me një rritje të moderuar të rrezikut për kancer gjiri, më e ulët se ajo e BRCA1/2, por ende klinikisht e rëndësishme.
PALB2: PALB2 mund të rrisë rrezikun gjatë jetës në 35–60%, dhe në disa familje rreziku mund të afrohet me atë të BRCA2. Këto paciente përfitojnë nga MRI vjetore e gjirit dhe mamografi e hershme, dhe strategjitë parandaluese diskutohen individualisht, duke marrë parasysh moshën dhe historinë familjare.
CHEK2 dhe ATM: Mutacionet CHEK2 lidhen gjithashtu me rrezik për kancer bilateral, ndërsa ATM kërkon ndjekje të personalizuar dhe përdorim të MRI në raste të përzgjedhura, duke shmangur masa kirurgjikale parandaluese rutinë.
Mutacione me rrezik më të ulët, por klinikisht të rëndësishme
Mutacionet në gjene si NBN, BARD1, RAD51C dhe RAD51D kanë një rrezik më të ulët për zhvillimin e kancerit të gjirit, por disa prej tyre lidhen më fort me kancer vezore. Për këto paciente, ndjekja përshtatet sipas kombinimit të mutacionit dhe historisë familjare, dhe vendimet për kontroll ose masat parandaluese merren rast pas rasti, duke u bazuar në këshillimin multidisiplinar dhe preferencat individuale të pacientes.
Çfarë duhet të kuptohet nga pacientet?
Është thelbësore që pacientet të kuptojnë se jo çdo mutacion ka të njëjtin rrezik dhe jo çdo grua mbartëse e një mutacioni do të zhvillojë kancer. Vendimet për ndjekje, strategji parandalimi ose masa kirurgjikale nuk merren automatikisht, por individualizohen sipas profilit të rrezikut dhe preferencave personale. Testimi gjenetik nuk ka për qëllim të etiketojë individin, por të stratifikoje rrezikun dhe të lejojë një qasje të personalizuar, duke ofruar një gamë veprimesh që mund të shtrihen nga kontrolle më të shpeshta e të detajuara deri te masa parandaluese kirurgjikale në raste të përzgjedhura.
Në këtë mënyrë, njohja e statusit gjenetik ndihmon pacientet dhe mjekët të ndërmarrin vendime të informuara për ndjekjen dhe parandalimin e kancerit, duke e kthyer testimin gjenetik në një instrument të fuqishëm për kujdesin shëndetësor personalizuar dhe për mbrojtjen e shëndetit të familjes.
Pse testimi gjenetik është i dobishëm?
Vlera e testimit gjenetik nuk qëndron thjesht në njohjen e pranisë së një mutacioni, por në mënyrën se si ky informacion mund të ndikojë drejtpërdrejt në menaxhimin e shëndetit dhe vendimmarrjen e pacienteve. Për gratë me rrezik të shtuar për kancer gjiri, njohja e statusit gjenetik ofron mundësinë e një kalimi nga ndjekja standarde me kontrollet rutinë të depistimit, drejt një strategjie të personalizuar që kombinon parandalimin, diagnostikimin e hershëm dhe monitorimin intensiv. Kjo qasje e personalizuar rrit mundësinë për identifikimin e sëmundjes në faza shumë të hershme, kur trajtimi është më efektiv dhe prognoza më e favorshme, duke kontribuar në rritjen e cilësisë së jetës dhe sigurisë psikologjike të pacienteve.
Gratë që rezultojnë me rrezik të lartë gjenetik mund të përfitojnë nga fillimi i kontrolleve në një moshë më të re se popullata e përgjithshme dhe nga përdorimi i metodave më sensitive të depistimit, si rezonanca magnetike e gjirit, e cila ka ndjeshmëri më të lartë në zbulimin e lezioneve të hershme. Kjo është veçanërisht e rëndësishme tek gratë e reja, tek të cilat densiteti i gjirit mund të reduktojë efikasitetin e mamografisë tradicionale. Një plan i tillë ndjekjeje mund të përfshijë kombinimin e mamografisë dhe MRI-së në intervale të përshtatura sipas rrezikut individual, duke siguruar një mbikëqyrje të kujdesshme pa e rritur eksponimin ndaj rrezatimit ose procedurave invazive pa nevojë.
Përveç ndjekjes dhe diagnostikimit të hershëm, testimi gjenetik ofron një dimension të rëndësishëm mbështetjeje për vendimmarrjen e pacienteve. Njohja e rrezikut real i lejon ato të planifikojnë jetën dhe kujdesin shëndetësor në mënyrë më të ndërgjegjshme, të diskutojnë hapur me familjen dhe profesionistët e shëndetit, dhe të marrin vendime të bazuara mbi të dhëna shkencore. Për shumë gra, kjo krijon një ndjenjë më të madhe kontrolli dhe qartësie për të ardhmen, duke reduktuar ankthin dhe pasigurinë që shpesh shoqëron dyshimet mbi rrezikun gjenetik.
Përfitimet e testimit nuk kufizohen vetëm tek individi mbartës. Një rezultat pozitiv ka implikime të drejtpërdrejta për anëtarët e tjerë të familjes, veçanërisht motrat, vajzat dhe të afërmit e linjës së parë. Informacioni gjenetik mund t’i ndihmojë ata të vlerësojnë rrezikun e tyre personal dhe, nëse është e nevojshme, të përfshihen në programe ndjekjeje të hershme ose parandalimi. Në këtë mënyrë, testimi gjenetik shndërrohet në një instrument të rëndësishëm të shëndetit publik brenda familjes, duke ofruar mundësinë për ndërhyrje të hershme dhe zbulim të sëmundjeve në fazat e para, kur trajtimi është më efektiv.
Në rastin e pacienteve tashmë të diagnostikuara me kancer gjiri, testimi gjenetik ka një rëndësi të veçantë klinike. Njohja e statusit gjenetik mund të ndikojë në zgjedhjen e trajtimit sistemik, duke përfshirë medikamentet targetuar si inhibitorët e PARP, në vendimmarrjen kirurgjikale, si përzgjedhja midis lumpektomisë dhe mastektomisë, si dhe në vlerësimin e rrezikut për kancer të dytë të gjirit ose për tumore të tjera të lidhura me mutacionin përkatës. Në këtë kontekst, testimi gjenetik nuk është vetëm një mjet parandalues; ai është pjesë integrale e mjekësisë së personalizuar në onkologji, duke ndihmuar pacientet dhe mjekët të ndërtojnë plane trajtimi dhe ndjekjeje që janë të përshtatura për çdo individ dhe që synojnë përmirësimin e rezultatve shëndetësore afatgjata.
Referenca:
- American Cancer Society
- Bedrosian I, Somerfield MR, Achatz MI, Boughey JC, Curigliano G, Friedman S, Kohlmann WK, Kurian AW, Laronga C, Lynce F, Norquist BS, Plichta JK, Rodriguez P, Shah PD, Tischkowitz M, Wood M, Yadav S, Yao K, Robson ME. Germline Testing in Patients With Breast Cancer: ASCO-Society of Surgical Oncology Guideline. J Clin Oncol. 2024 Feb 10;42(5):584-604.
- Kuchenbaecker KB, Hopper JL, Barnes DR, et al. Risks of Breast, Ovarian, and Contralateral Breast Cancer for BRCA1 and BRCA2 Mutation Carriers. JAMA. 2017;317(23):2402–2416.
- Breast Cancer Association Consortium; Dorling L, et al. Breast Cancer Risk Genes – Association Analysis in More than 113,000 Women. N Engl J Med. 2021 Feb 4;384(5):428-439.
- Sessa C, Balmaña J, Bober SL, Cardoso MJ, Colombo N, Curigliano G, Domchek SM, Evans DG, Fischerova D, Harbeck N, Kuhl C, Lemley B, Levy-Lahad E, Lambertini M, Ledermann JA, Loibl S, Phillips KA, Paluch-Shimon S; ESMO Guidelines Committee. Risk reduction and screening of cancer in hereditary breast-ovarian cancer syndromes: ESMO Clinical Practice Guideline. Ann Oncol. 2023 Jan;34(1):33-47.
- Blondeaux E, et al. Association between risk-reducing surgeries and survival in young BRCA carriers with breast cancer: an international cohort study. Lancet Oncol. 2025 Jun;26(6):759-770.
McDevitt T, Durkie M, Arnold N, Burghel GJ, Butler S, Claes KBM, Logan P, Robinson R, Sheils K, Wolstenholme N, Hanson H, Turnbull C, Hume S. EMQN best practice guidelines for genetic testing in hereditary breast and ovarian cancer. Eur J Hum Genet. 2024 May;32(5):479-488. Erratum in: Eur J Hum Genet. 2024 Aug 2.